Afrika Ülkelerinin Kâğıt Paralarındaki Coğrafi Unsurlar

Coğrafya bilimi yeryüzünü incelemekle beraber beşeri sistemleri de araştırmaktadır. Bu bağlamda bu yazının konusu olan ülkelerin bağımsızlık sembolleri olarak kabul edilebilecek kâğıt paraların üzerindeki fiziki/doğal ve beşeri unsurlar da coğrafyanın inceleme alanı içerisinde yer alabilir denilebilir. Afrika Kıtasında bulunan 54 bağımsız ülkenin son 30 yılda fizikî ve beşerî sistemlere ait unsurları barındıran 585 ayrı kâğıt parası bulunmaktadır. Afrika ülkelerinin paralarının ⅓’ünde fiziki unsurlara,  ⅔’ünde beşeri unsurlara yer verilmiştir. Bazı paralar sadece fizikî ya da beşerî unsurları barındırırken bazıları da iki çeşit unsura da sahiptir. Coğrafyacıların bu kâğıt paraları incelemesi aynı zamanda Afrika ülkelerinin bazı coğrafi özelliklerini de keşfetmelerine yardımcı olmuştur. 

Afrika Ülkelerinin Kâğıt Paralarındaki Doğal Unsurlar

Afrika ülkelerinin kağıt paralarında jeomorfoloji, jeoloji, hidrografya ve biyocoğrafyanın inceleme alanı içerisinde yer alan unsurlara rastlayabilirsiniz. Bunlar içerisinde en fazla 585 paranın 155’inde rastlanılan biyocoğrafik unsurlar yer alır.

1.  Jeomorfolojik ve Jeolojik Unsurlar

Jeomorfoloji yeryüzünün biçimlenmesinde etkili olan iç ve dış kuvvetler ile yer şekillerinin oluşumunu ve dağılışını araştıran bilim dalı olarak bilinmektedir. Fizikî coğrafyanın alt dallarından biri olan jeomorfolojik araştırmalara göre Afrika Kıtası dünyadaki kıtalara göre az engebelidir. Uzun, yüksek dağ sıralarına sahip değildir. Yer şekilleri bakımından sade bir görünüme sahiptir fakat dağlık arazilerin tamamen olmadığını söylemek de yanlıştır. Afrika Kıtasının doğusunda bulunan dağlık alanlar; ülkeleri Etiyopya, Ruanda, Uganda ve Malavi’nin kâğıt paralarında yer bulmuştur. Afrika’nın en yüksek dağı olan Kilimanjaro’ya Tanzanya banknotlarında yer verilmiştir. Kenya’nın kâğıt paralarında hem Kenya hem de Afrika’nın en yüksek yerlerinden biri ve aynı zamanda bir volkan kütlesi olan Kenya Dağı, Güney Afrika Cumhuriyeti’nin banknotlarında ise Masa Dağı bulunmaktadır. Ayrıca Doğu Afrika’daki aktif volkanik dağlardan Nyiragongo Volkanı Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nin kâğıt paralarında gösterilmiştir. Ruanda’daki volkanik dağlar ise ülke banknotlarında gösterilmiştir. Dağların yanı sıra kaya formasyonları da Afrika kâğıt paralarında yer bulmuştur. Nijerya’nın başkenti Abuja’nın kuzeyinde 725 metrelik çapıyla sahip olduğu doğal güzelliği sayesinde turistlerin ilgisini çeken Zuma Kayalığı Nijerya’nın, Harare çevresindeki kayalıklar Zimbabwe, Viktorya Gölü’nün granit formasyonları sayesinde oluşan Bismark Kayalığı Tanzanya’nın kağıt paralarında gösterilmiştir. 

2.  Afrika Ülkelerinin Paralarındaki Hidrografik Unsurlar

Fizikî coğrafyanın diğer bir alt dalı olan hidrografya yeraltı ve yer üstünde bulunan suları inceler. Afrika ülkelerinin paralarında hidrografyaya ait unsurlardan göl, şelale ve nehir görüntülerine rastlanmıştır. Doğu Afrika’da göller bölgesinde sınırları olan ülkelerin kâğıt paralarında göl görüntülerine yer verilmiştir. Afrika’nın en büyük gölü olan Victorya Gölü ve Bunyonyi Gölü’ne Uganda’nın kâğıt paralarında yer verilmiştir. 2000 Burundi Frangında* Tanganika Gölü, 1 Kivaça Malawi parasında Nyassa Gölü ve 100 Ruanda Frangında Kivu Gölü gösterilmiştir. Afrika gölleri bir yana nehirler üzerindeki şelaleler de Cezayir, Orta Afrika Cumhuriyeti, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Etiyopya, Lesotho, Mauritius, Uganda, Swaziland, Sao Tome ve Principe gibi ülkelerin kâğıt paralarında yer bulmuştur. Afrika’nın en büyük gölü Victorya Gölü’nde turistik açıdan büyük önem taşıyan Victorya Şelalesi, Zambiya ve Zimbabwe sınırlarının birleştiği noktada bulunmaktadır. Dolayısıyla birçok ülke Viktorya Şelalesi’ni banknotlarında göstermiştir. Sudan’a hayat vermesiyle bilinen Nil Nehri de kâğıt paralarında yer almaktadır. 20 Sudan Divarında Nil Nehri’nin tasviri üzerindeki yelkenliler ve Nil boyunca uzanan Palmiye Ağaçları bulunmaktadır. Son olarak Botswana’nın 50 Pula banknotunda Okawango Nehri sebebiyle oluşan delta ve bataklıklara ilişkin görüntü yer almaktadır.

3.  Afrika Ülkelerinin Paralarındaki Biyocoğrafik Unsurlar

Fizikî coğrafyanın alt dalı biyocoğrafya bitki ve hayvan türlerinin dağılışını ve bu dağılımlarının nedenlerini araştıran bir bilim dalıdır. Afrika ülkelerinin çeyreğinde biyocoğrafyaya ait unsurlara yer verilmiştir. Tarım ve hayvancılığın yanı sıra kâğıt paralarda en çok kullanılan coğrafi unsur ülkelerin biyocoğrafik koşullarıdır. Afrika ülkelerinin paralarında bitki ve iklim şartları sebebiyle yaban hayvanlarına yönelik görüntüler ekseriyetle savan sahalarına özgüdür. Afrika Kıtasında toplamda 4 bitki kuşağı mevcuttur: Nemli tropikal ormanlar, savanlar, çöl altı stepleri - çöller ve ılıman ormanlardır. Araştırmalara göre devletler paralarda çöl altı stepler ve çöller ile ılman ormanlara çok az yer vermişlerdir. Kanıt olarak dünyanın en geniş çölü olmasıyla dünyaca ünlü Büyük Sahra Çölü’nün 13 ülkenin sınırına girmesine karşın sadece Tunus’un bir banknotunda yer bulması verilebilir. Nemli tropikal ormanlara Ekvatoral Gine’nin 5000 CFA Frangı**, Kamerun ve Orta Afrika Cumhuriyeti 1000 CFA Frangında*** yer verilmiştir. Ekvatoral Gine, Kongo, Kamerun ve Orta Afrika Cumhuriyeti’nin insan eli değmemiş ormanlarının varlığının yanı sıra ticarete konu olan ormanlık alanlar da mevcuttur. Afrika Kıtasında ekvatordan uzaklaşıp kuzeye ve güneye doğru gidildikçe yağış miktarının azalmasından dolayı savanlar ve bozkırlar şeklindeki daha açık arazilere rastlanılmaktadır. Savan, taçları düz şemsiye şeklindeki diken ağaçlar ve uzun boylu otlardan oluşmaktadır. Afrika savanları dünyada eşi benzeri olmayan olağanüstü doğa ve eşsiz canlılar topluluğunu içinde barındırmaktadır. Savanların yaygın olduğu Orta Afrika Cumhuriyeti, Tanzanya, Mozambik, Malawi, Senegal, Gine ülkeleri ile savanların kısmen dağılım gösterdiği Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Togo ve Fildişi ülkelerinin kâğıt paralarında savan görüntülerine yer vermiştir. Savanların çoğunda seyrek de olsa büyüklü küçüklü ağaçlara rastlanılmaktadır ve baobap, yağ palmiyesi gibi ağaçlar çoğunluktadır. Bazı Afrika ülkelerinin banknotlarında da palmiyelere yer verildiği söylenebilir.

“AFRİKA ÜLKELERİNİN KÂĞIT PARALARINDAKİ COĞRAFİ UNSURLAR (Geographical Elements in the Bank Notes of African Countries).” DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3400. Erişim tarihi 20 Ocak 2024.

“Fiziki Coğrafyanın Alt Dalları Nelerdir?” Coğrafyacı, https://www.cografyaci.gen.tr/fiziki-cografyanin-alt-dallari-nelerdir/. Erişim tarihi 20 Ocak 2024.